حسن خلق
حسن خلق دو معنا دارد : معنای عام و معنای خاص
حسن خلق به معنای عام عبارت است از مجموعه خصلت های پسندیده ای که لازم است انسان روح خود را به آنها بیاراید
حسن خلق به معنای خاص عبارت است ازخوشرویی ، خوش رفتاری ، حسنمعاشرت و برخورد پسندیده با دیگران .
امام صادق (ع) در بیان حسن خلق به معنای خاص فرمود :
« تُلینُ جانبک و تطیبُ کلامکَ و تَلقی اَخاکَ ببشر حَسَن»
حسن خلق آنست که بر خوردت را نرم کنی و سخن را پاکیزه سازی و برادرت را با خوشرویی دیدار نمایی .
در کتابهای اخلاق و روایات اسلامی هر جا سخن از حسن خلق است ، اغلب مراد ، همین معنای دوم است
جایگاه حسن خلق در اسلام
دین مقدس اسلام ، همواره پیروان خود را به نرمخویی و ملایمت در رفتار با دیگران دعوت می کند و آنان را از درشتی و تندخویی باز می دارد . قرآن کریم در ستایش پیغمبر اکرم (ص) می فرماید :
« انک لعلی خُلق عظیم »
بدرستی که تو به اخلاق پسندیده و بزرگی آراسته شده ای
حسن خلق و گشاده رویی از بارزترین صفاتی است که در معاشرت های اجتماعی باعث نفوذ محبت شده و در تأثیر سخن اثری شگفت انگیز دارد . به مین جهت خدای مهربان ، پیامبران و سفیران خود را انسان هایی عطوف و نرمخو قرار داد تا بهتر بتوانند در مردم اثر گذارند و آنان را به سوی خود جذب نمایند . این مردان بزرگ برای تحقق بخشیدن به اهداف الهی خود ، با برخورداری از حسن خلق و شرح صدر ، چنان با ملایمت و گشاده رویی با مردم روبرو میشدند که نه تنها هر انسان حقیقت جویی را به آسانی شیفته خود می ساختند و او را از زلال هدایت سیراب می کردند ، بلکه گاهی دشمنان را نیز شرمنده و منقلب می کردند .
مصداق کامل این فضیلت ف وجود مقدس پیامبر اکرم (ص) است . قرآن کریم این مزیت گرانبهای اخلاقی را عنایتی بزرگ از سوی ذات مقدس خداوند دانسته ، میفرماید :
« فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کت فظاً غلیظ القلب لا نفضوا من حولک»
درپرتورحمت ولطف خداباآنان مهربان ونرمخوشده ای واگر خشن وسنگدل بودی،ازگردت پراکنده می شدند.
بسیار اتفاق می افتاد که افرادی با قصد دشمنی و به عنوان اهانت و اذیت به حضور ایشان می رفتند ولی در مراجعت مشاهد میشد که نه تنها اهانت نکرده اند ، بلکه با کمال صمیمیت اسلام را پذیرفته و پس از ان ف رسول اکرم (ص) محبوب ترین فرد در نزد آنان به شمار می رفت .
ارزشی که اسلام برای انسان خوشرفتار قائل است ، تنها به مومنان محدود نمی شود بلکه غیر آنان نیز اگر این فضیلت را دارا باشند ، از مزایای ارزشی آن بهره مند میشوند در تاریخ چنین آمده است :
علی (ع) از سوی پیامبر (ص) خدا مأمور شد تا با سه نفر که برای کشتن ایشان هم پیمان شده بودند ، پیکار کن . آن حضرت ، یکی از سه نفر را کشت و دو نفر دیگر را اسیر کرد و خدمت پیامبر خدا (ص) آورد . پیامبر (ص) اسلام را بر آن دو رضه کر و چون نپذیرفتن ، فرمان اعدام آنان را به جرم توطئه گری صادر کر . در این هنگام جبرئیل بر رسول خدا (ص) نازل شد و عرض کرد: خدای متعال می فرماید ، یکی از این دو نفر را که مردی خوش خلق و سخاوتمند است ، عفو کن . پیامبر نیز از قتل او صرفنظر کرد ، وقتی علت عفو را به فرد مزبور اعلام کردند و دانست که به خاطر داشتن این دو صفت نیکو مورد عفو الهی واقع شده ، شهادتین را گفت و اسلام آورد . رسول خدا (ص) درباره اش فرود :
او از کسانی است که خوشخویی و سخاوتش او را به سمت بهشت کشانید .
حدود حسن خلق
از جمع بندی آیات و روایات و سیره معصومین (ع) به دست می آید که حسن خلق از نظر آئین مقدس اسلام « ارزش ذاتی» دارد ، چه در برخورد با مومن باشد و چه در برخورد با کافر . اکنون برای روشن شدن حدود حسن خلق ، موضوع را از چند جهت بررسی می کنیم :
الف: حسن خلق مومنان با یکدیگر
بدیهی است که خوشرفتاری مومنان با یکدیگر ، یکی از ارزشهای والای اخلاقی به حساب می آید . قرآن کریم ، یاران رسول اکرم (ص) را به این صفت ستوده ، می فرماید :
«محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم... »
محمد (ص) ، فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و در میان خود مهربانند.
بر اساس این آیه دانش آموزان باید نسبت به همدیگر مهربان و دلسوز باشند ، با همدیگر خوشرفتاری مایند ف به کمک یکدیگر بشتابند ، در غم و شادی آنان سهیم باشند و با چهره ای متبسم ، مودب و خوشخویی با آنان روبه رو شوند .
ب: با مجرمان و منحرفان
جرم و انحراف با روح شریت ، سر ناسازگاریدارد و از هر کس که سر بزند زیانبار ست و خردمندان موظفند ازآن جلوگیری کنند و قل و شرع می گویند ؛ خندیدن به روی مجرم ، کاری نابخردانه است . بنابراین دانش آموزانگرچه از خصلت زیبای حسن خلق برخوردارند ولی مجرمان و منحرفان شایسته چنین موهبتی نیستند. بلکه در این گونه موارد وظیفه اسلامی ، عمل به نخستین مرحله نهی از منکر است که رویگردانی و نشان دادن حالت تنفر و انزجار از عمل خلاف است و اگر خلافکار با ترشرویی و گرفتگی چهره ما دست از خلاف نکشد ف نوبت به امر و نهی زبانی می رسد که البته در این مقام مستدل ، حکم ، منطقی و در عین حل با خوش خلقی و ادب ، خلافکار را نصیحت و موعظه کنیم و چنانکه قرآن مجید می فرماید :
«ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتی هی احسن ... »
با حکمت و اندرز نیکو ، به راه پروردگارت دعوت کن و با آنها با نیکوترین وجه مناظره نما
در چنین مواردی دانش آموز باید با بیان آثار گناه و و خلاف و پیامدهای زیانبار آن ، خلافکار را ب اشتباه ی که مرتکب شده واقف کند ا آن را ترک گوید و باید دانست ک حلاوت گفار ، خوشرویی ، استدلال قوی و منطق در سخن و اخلاص و دلسوزی بیش از هر چیز دیگر برطرف مقابل تأثیر می گذارد و سبب اصلاح میشود .
ج: خوش خلقی و پرهیز از چاپلوسی
متأسفانه بعضی ب دلیل عدم شناخت و آگاهی لازم ، حسن خلق و رفتار نیکو را با تملق و چاپلوسی اشتباه می گیرند و بناحق بهمدح و ستایش صاحبان زور و زر می پردازند و در برابر آنان کرنش و کوچکی می کنند و شخصیت و ارزش والای انسانی خود را لگد کوب می سازند و با کمال وقاحت نام این رفتار ناشایست را حسن خلق و رفق و مدارا با مردم می گذارند ، نشانه چنین کسانی آن است که وقتی به افراد عادی و هیدست می رسن ، گشاده رویی و نرمخویی را فراموش می کنند و حتی چهره ای عبوس و خشن به خود می گیرند . ین صفت ناپسند نه تنها یک ارزش نیست بلکه گناهی بزرگ است که موجب خشم خداوند میشود . رسول اکرم (ص) در این باره می فرماید :
اذا مدح الفاجر اهتز العرش و غضب الرب
هر گاه شخص فاجری سایش شود عرش الهی می لرزد و خداوند خشمگین میشود
پس ضروری است که در برخوردهای اجماعی خود ، رفتار پسندیده را با چاپلوسی اشتباه نگیریم و افراد متخلفی را که گاه درصددند با چرب زبانی و چاپلوسی ف حق و باطل را بر ما مشتبه کننند ف طرد کرده و خود را از نیرنگ آنان ایمن سازیم .
د: خوش خلقی و مزاح
یکی دیگر از موضوعات مرتبط با حسن خلق ، بحث مزاح است ، باید دانست مزاح و شوخی در حدی که موجب زدودن غم و اندوه و شاد کردن مومن باشد و به گناه و افراط و جسارت و سخنان زشت و دور از ادب کشیده نشود ، عملی پسندیده است . آنچه در این باره از پیشوایان دین به ما رسیده ، در همین محدوده است . پیامبر اکرم (ص) فرمود :
انی لا مزح و لا اقول الا حقا
من شوخی می کنم ، ولی جز سخن حق نمی گویم
شخصی به نام یونس شیبانی می گوید : حضرت امام صادق (ع) از من پرسید : مزاح شما با یکدیگر چگونه است ؟ عرض کردم: بسیثار اندک ! حضرت فرمود : « این گونه نباشید ف چرا که مزاح کردن از حسن خلق است و تو می توانی به وسیله آن برادر دینی ات را شادمانی کنی . پیامبر خدا (ع) نیز با افراد شوخی می کر و مظورش شاد کردن آنان بود
هـ: حسن خلق آری ، بی تفاوتی نه
از نظر اسلام ، حسن خلق هرگز به ین معنا نیست که اگر با منکری روبه رو شدیم در برابر آن سکو کرده ف لبخند بزنیم ، یا در برابر اعمال زشت دیگران واکنش منفی نشان ندهیم ، زیرا برخورد منفی و توأم با تندی و خشونت ، زمانی مذموم و ناپسند است که پای بی اعتنایی به دین و ارزش های والای آن در میان نباشد و گرنه رنجیدن نزدیک ترین افرد به انسان نیز ار به دلیل حفظ ارزش ها و پایبندی به آن باشد ، نه تنها زشت نیست ، بلکه ردیف مهم ترین وظایف شرعی و از مراتب نهی ازمنکر است
به فرموده علی (ع) :
امرنا رسول الله ان نلقی اهل المعاصی بوجوه مکفهره
پیامبر خدا (ص) به ما دستور داده است که با معصیت کاران با چهره های عبوس روبرو شویم
آثار و فواد حسن خلق
حسن خلق دارای آثار و فواید فراوانی است . با بهره گیری از فرموده های پیشوایان بزرگوار اسلام به شمه ای از آنها اشاره می کنیم :
الف: آثار دنیوی
1-پیوندهای دوستی را محکم و پایدار می کند . پیامبر اکرم (ص) فرمود :
حسن الخلق یثبت الموده : خوشخویی دوستی را پایدار می کند .
2-موجب آبادی سرزمین ها و طول عمر می گردد . امام صادق (ع) در این باره فرمود :
ان البر و حسن الخلق یعمران الدیار و یزیدان فی الاعمار
بدرستی که نیکوکاری و خوش خلقی ، سرزمین ها را آباد می کند و بر عمرها می افزاید
3-روزی را زیاد می کند . به بیان علی (ع)
فی سعه الاخلاق کنوز الارزاق . گنجینه های روزی در نرمخویی و گشاده رویی است
4-موقعیت اجتماعی انسان را بهبود می بخشد همان حضرت می فرماید :
کم من وضیع رفعه حسن خلقه . چه بسیار فرد بی مقداری که خوشرویی اش او را برتری بخشیده است
5-مشکلات و ناهمواری های زندگی را هموار می سازد ؛ همان امام می فرماید :
من حسن خلقه سهل له طوقه . هر کس خلقشنیکو شد، راههای زندگی برایش هموار می گردد
ب: آثار اخروی
1-موجب نیل به درجات عالی میشود : پیامبر اکرم فرمود :
ان العبد لیبلغ بحسن خلقه عظیم درجات الاخره و اشرف المنازل و انه ضعیف العباده
به درستی که بنده ف در سایه خوش خلقی خود به درجات بزرگ و مقامات والایی در آخرت می رسد ، با آنکه عبادتش ضعیف است
2-حساب را آسان می کند ؛ امام علی (ع) می فرماید :
حسن خلقک یخفف الله حسابک
اخلاقت را نیکو کن تا خداوند حسابت را آسان کند
3-آمرزش گناهان ؛ امام صادق(ع) فرمود ک
ان الخلق الحسن یمیت الخطیئه کما تمیث الشمس الجلید
بدرستی که اخلاق نیکو لغزش ها را ذوب می کند و همانگونه که آفتاب یخ را
4- ورود به بهشت رسول خدا (ص) فرمود:
اکثر ما تلج به امتی الجنه تقوی الله و حسن لخلق
بیشترین امتیازی که امت من به سبب داشتن آن به بهشت می رود، تقوای الهی خوش خلقی است.
تهیه کننده: محمدتقی سلمانی ********معاون پرورشی
شوراي دانش آموزي به مناسبت گراميداشت دهه فجر انقلاب اسلامي، نمايشگاه آثار هنري وصنايع دستي برگزار مي كند.